Nu in onze boekhandels: Maite Karssenbergs Dubbelleven. Geertruida Kapteyn-Muysken en haar rebelse levensfilosofie! Update 1 juni: Dubbelleven is Athenaeum Boek van de Maand! Lees nu een fragment en koop dat boek.
Dubbelleven is de wordingsgeschiedenis van een radicale denker. Een meeslepende biografie van Geertruida Kapteyn-Muysken (1855-1920), een vrouw tijdens het fin de siècle wier gevoelige natuur, ambitie en vrijheidsliefde botsten op de kooi van maatschappelijke verwachtingen.
Geertruida Kapteyn-Muysken (1855-1920) is al jong vastbesloten ‘geen verknoeide mensenziel’ te worden. Ze wil studeren, schrijven en de wereld verbeteren. Als ze trouwt en moeder wordt is die vrijheid ver weg. In Londen en Zürich gaat ze deel uitmaken van internationale groepen idealisten, feministen en anarchisten – en hervindt ze zichzelf.
Maite Karssenberg kruipt dankzij unieke dagboeken en brieven in de huid van Geertruida. Ze schetst een vrouw die worstelt, met het huwelijk, met anticonceptie, met de dubbele moraal, en met toenemende ongelijkheid, polarisatie en oorlogszuchtig nationalisme. Ondanks diepe inzinkingen zet Geertruida er een filosofie van hoop en kracht tegenover.
Ik vond haar in een database. Of beter gezegd: ik vond haar in een oude brievencollectie, die integraal werd gedigitaliseerd. Ik was 23, en het was mijn taak om alle brieven door te nemen en de basisgegevens van elke correspondent te noteren.
Het was een brief van acht kantjes gericht aan de schilder Willem Witsen, geschreven op 15 februari 1891 en ondertekend met ‘hartelijk gegroet van Truus K.’. Onder ‘Truus’ stond een ferme streep, en onderaan het papier had ze ‘schrijf nog eens’ gekrabbeld.
‘Truus K.’ bleek Geertruida Agneta Kapteyn-Muysken te zijn. Ik noteerde haar basisgegevens: geboorte- en sterfjaar: 1855-1920; geslacht: vrouw; netwerk: [Willem] Witsen; echtgenote van: Albertus Philippus Kapteyn; zus van: Alida Maria Muysken; karakteristiek: bestuurslid vereniging, publicist, vrouwenbeweging, wereldverbeteraar; subdomein: letteren.
Ik ontdekte dat er nog niets over haar was gepubliceerd, op één biografisch lemma na. Ik las het en was meteen verkocht. Een paar dagen later fietste ik naar het instituut waar haar archief te vinden was: vier dozen met onduidelijke inhoud.1 Nieuwsgierig opende ik mappen met krantenknipsels, oude manuscripten, een enkele brief. En toen: een schrift. Het leek niet veel bijzonders: een dik oud notitieboek met gehavende zwarte kaft. Maar het bleek van begin tot eind volgeschreven. In een andere map vond ik nog zo’n schrift, met een prachtig gemarmerde kaft, en daarna nog een. Dagboeken.
Al lezende was het alsof ik inbrak in haar hoofd. De historische figuur van Geertruida Kapteyn-Muysken veranderde in een levend, voelend en sprekend mens. Ze schreef over haar dagelijkse beslommeringen, over de boeken die ze las, over haar huwelijk en gezinsleven, over haar vrienden en kennissen, over de staat van de wereld en over haar gevoelens. Ik ben gelukkig! schreef ze, en dan weer: Ik voel mij weifelend en zwak. Op een mooie dag: Wat is het leven kostbaar, maar ook, maanden later: Ik heb zo gekeken in de zwarte afgrond van matte eenzaamheid.
Ik was haar lezer, maar ze sprak tot zichzelf. Dit waren de woorden waarin zij haar leven goot, dit waren, zoals Joan Didion haar eigen dagboeknotities omschreef, haar herinneringen aan hoe het was om zichzelf te zijn. Is dat niet wat een dagboek is: jezelf, neergekrabbeld tussen kaft en kaft, voor jezelf? Virginia Woolf gebruikte in haar dagboeken de aanhef ‘Greetings! My dear ghost’. Zo begroette ze haar imaginaire, oudere zelf, die later haar dagboek terug zou lezen.
In het archief nam ik de plek van de ghost in. Hoe meer ik las, des te meer kreeg ik het gevoel dat ik een schat gevonden had, een goudader tussen lagen oud gesteente. Wat ze schreef was zo persoonlijk en tegelijk zo veelomvattend. De neergekrabbelde stem uit het verleden sprak tot mij alsof ik haar intiemste confidante was: eerlijk, emotioneel, zoekend. Ze schreef dingen op die ze hoogstwaarschijnlijk aan niemand had verteld. Het voelde als een papieren ontmoeting met deze vrouw in de meest wezenlijke, ongepolijste vorm.
Maar natuurlijk is het niet de hele persoon die opstijgt uit de pagina’s van een dagboek. Het is evenmin de hele persoon die opstijgt uit de honderden brieven die ze aan haar zus schreef (die ik later zou vinden), of uit de stukken die ze publiceerde, of uit de boeken die ze schreef. En toch was ik vastbesloten een poging te doen die hele persoon te benaderen, haar verhaal zo goed als mogelijk te reconstrueren. Het vinden van deze vrouw, via die brief in de database, maakte iets in mij los, iets dat ervan overtuigd was dat haar verhaal grote zeggingskracht had.
Van jongs af aan verlangde Geertruida Kapteyn-Muysken naar kennis, ideeën, gesprekken, intellectuele uitwisseling en invloed op de wereld. Zoals veel tijdgenoten had ze het gevoel dat ze in een overgangstijdperk leefde. Daar had ze gelijk in; terwijl de negentiende eeuw op z’n einde liep raakte de westerse samenleving op tilt, als een schip zonder anker. Oude zekerheden kwamen op losse schroeven te staan. Religie begon plaats te maken voor evolutie en wetenschap en het idee van menselijke controle over de natuur. De technologie ontwikkelde zich razendsnel en ongebreideld, en het wereldwijd uitdijende kapitalisme en de consumptiecultuur hadden enorme armoede en ongelijkheid tot gevolg. Het ideële maakte meer en meer plaats voor het materiële, het mechanische. Waar moest nu op gekoerst worden? Welke zekerheden waren er nog over – of moesten er nieuwe worden geschapen?
Een nieuwe generatie denkers raakte geobsedeerd door theorieën over vooruitgang, gelijkheid, vrijheid en emancipatie, en de vraag hoe over die thema’s nagedacht moest worden. Het zette een transformatie in gang in de manier waarop de mens nadacht over de natuur, de samenleving en zichzelf.
Geertruida verlangde ernaar mee te denken, mee te praten, nieuwe ideeën de wereld in te slingeren. Alleen wist ze niet altijd hoe ze aan dat verlangen moest voldoen, in het leven dat haar kansen bood maar haar als vrouw in een patriarchale wereld ook nogal wat beperkingen oplegde. En dan was er nog de kwetsbaarheid in haar psyche – of stond die in direct verband met haar verlangen?
Drie keer werd ze opgenomen. Twee keer richtte ze zich weer op. Ze bleef geloven dat het beter kon, dat alles beter kon – zijzelf, de maatschappij, de mensheid. Op een nieuwe manier: zonder God, zonder dogma’s, zonder autoriteiten, maar met hernieuwde morele kracht en devotie.
In Londen, in Zürich, in Den Haag, te midden van schrijvers, denkers en activisten, ontwikkelde ze een rebelse filosofie voor het leven, voor een vrijer leven, voor een vrijere en lievere samenleving. Haar vriend Peter Kropotkin, grondlegger van het anarchisme, noemde haar ‘een anarchist zonder het te beseffen’, omdat ze radicaal inzette op vrijheid, zonder dat ze een uitgesproken politiek activist was. Haar instelling was filosofisch.
Als jong meisje wist ze het al zeker; ze zou geen ‘verknoeide mensenziel’ worden. Ze moest er diepe dalen voor overwinnen, maar zou, in de woorden van een dierbare vriend, uitgroeien tot ‘een van de grootste en een van de zuiverste idealisten, een van de meest vrije en onbevangen geesten’ van Nederland, iemand met een ‘bijna universele kennis van de geestelijke en sociale stromingen van haar tijd’. Een eigengereide intellectueel en publicist, een kosmopolitisch vrijdenker en idealist: een vrouw die mij meer dan tien jaar lang niet losliet.
In 2022 verscheen er een roman over Anna Witsen, de onbekende, vroeg gestorven zus van de bekende negentiende-eeuwse schilder Willem Witsen, geschreven door een beroemde romancier. ‘Dit is geen studie van de Tachtigers [de literaire stroming waarmee Witsen geassocieerd wordt]’, schreef de romancier in het nawoord. De auteur deed uitgebreid onderzoek, vervolgde hij, en ontleende veel aan tal van studies. Op de literatuurlijst achter in het boek staan veertig titels. Zevenendertig over de mannen van Tachtig (of door hen geschreven), twee over literatuurgeschiedenis en één over drie vrouwen in hun kringen.
Bij zo’n schrijnend gebrek aan bronnen blijft alleen de verbeelding over.
Bestaande verhalen – zoals de enorme stroom boeken over de Tachtigers – versterken zichzelf. Informatie leidt tot meer informatie, kennis tot meer kennis. Ook in de geschiedenis van vrouwen. Achter het ‘opgeblazen symbool’ Aletta Jacobs, schreef Jacobs’ biograaf Mineke Bosch, ‘gaan talloze andere vrouwen schuil, van wie wij kunnen leren dat het negentiende-eeuwse feminisme lang niet alleen een zaak was van politieke rechten, maar zeer zeker ook van persoonlijke moed en levensstijl en veranderingen in de privésfeer, van kleding en de vrijheid van beweging, van liefde en seksualiteit’.
Er waren er meer zoals zij, zonder hen had zij niet bestaan. Vrouwen in alle vormen en maten, die op hun eigen manier ruimte schiepen, zichzelf probeerden te worden. Geertruida is zo’n vrouw, is in zekere zin een hele generatie – een hele golf, zo je wil.
Tegelijkertijd was Geertruida niet exclusief met ‘de vrouw’ of vrouwenrechten bezig – helemaal niet. Ze richtte zich als intellectueel nadrukkelijk op de emancipatie van mensen, alle mensen. Arbeiders en vrouwen hadden in dat opzicht gewoonweg meer in te halen. En ze had zelf als vrouw in een poging een werkzaam leven te creëren meer te overwinnen.
Hoe dan ook, bovenstaande was niet de belangrijkste reden om dit boek te willen schrijven.
Maanden achter elkaar heb ik dagboeken, brieven en documenten zitten lezen in leeszalen van archieven, jarenlang heb ik over haar nagedacht. Langzaam puzzelde ik haar verhaal bij elkaar, zoekend in mijn berg informatie, die soms overvloedig was en dan weer hopeloos tekortschoot. Geertruida bracht me van de duinen bij Bloemendaal naar de bergen van Zuid-Zwitserland, van de grachten van Haarlem naar de drukke straten van Noordwest- Londen. Zelfs in New York en Massachusetts traceerde ik de sporen van dit leven. Overal wandelde ik met in mijn verbeelding het geluid van haar voetstappen, haar ruisende rokken, haar blik op de wereld.
Maar wat precies fascineerde me zo aan haar? Lang had ik geen goed antwoord op die vraag. Tot ik The Marriage Question, Clare Carlisles boek over George Eliot las, en me realiseerde dat je de biografie ook kunt zien als een vehikel voor filosofisch onderzoek. Toen begreep ik dat ik Geertruida al die tijd had gezien als iemand via wier leven ik kon denken.
Geertruida is voor mij een prisma. Mijn blik in haar leven opende een heel scala aan filosofische vragen. Haar ontwikkeling, haar worstelingen, de precisie van haar zelfinzicht, de thema’s die haar bezighielden, de ideeën die ze zo gepassioneerd verkondigde – ze boden een manier om na te denken. Over de spanning tussen het zelf en de ander, tussen binnenwereld en buitenwereld, het bewuste en het onbewuste. Over man-vrouwverhoudingen, seksualiteit, de liefde en de dubbelzijdigheid van het huwelijk. Over de werking van de menselijke psyche en de – vaak schrikbarende – mores van de psychiatrie. Over hoe momenten van de diepste mentale kwetsbaarheid zowel waarheid als vernietiging kunnen voortbrengen. Over moederschap als gevangenis en als manier van zelfverwerkelijking, over vriendschap als bron van levensgeluk en over de spanning tussen moeder en dochter. Over maatschappelijk engagement, feminisme en solidariteit. Over hoe de strijd voor individuele vrijheid tekortschiet zonder een visie op collectieve groei. Over de kracht van fictie, van toewijding, van idealisme. En over wat kennis is, en waarom puur intellectuele kennis tekortschiet.
[…]
Copyright © 2026 Maite Karssenberg
![[Athenaeum | Scheltema] - Libris logo](/media/kg5f3zh4/libris_logo_rgb.svg){kind=logo}
